gkse

lks;kchu mRiknu dh mUur rduhd

vHk; dqekj O;kl ,oa lquhy nRr fcYykSjs
jk"Vz~h; lks;kchu vuqla/kku dsUnz] bUnkSj

lks;kchu fo'o dh lcls egRoiw.kZ xzafFkdqy dh nkus okyh Qly gSA  bldh mRikndrk nwljh xzafFkdqy dh Qlyksa ds eqdkcys dgha vf/kd gksrh gSA  ;g ,d lcls vf/kd ,oa lcls lLrs o mPp xq.koRrk okys izksVhu dk L=ksr gSA  blesa 40&43 izfr'kr izksVhu dh ek=k gksrh gSA  tcfd olk dh ek=k 20&21 izfr'kr rd gksrh gSA  ;g lcls vf/kd izksVhu dh mit izfr bdkbZ {ks= nsrh gSA  blesa vko';d vehuks vEy larqfyr ek=k esa gksrs gSaA  blesa yo.k o foVkfeu Hkh cgqrk;r esa gksrs gSaA  bl Qly dh Hkkjr esa o`f) ,d felky ds :i esa gqbZ gSA  o"kZ 1980 ds mijkar lks;kchu ds mRiknu esa yxHkx 1200 izfr'kr dh o`f) gqbZ gSA  fiNys 20 o"kksZ esa frygu mRiknu esa bldk ;ksxnku 4 izfr'kr ls c<+dj yxHkx 29 izfr'kr gks x;k gSA  bldk ihr dzkafr esa fo'kss"k ;ksxnku jgk gSA  blus xzkE; vFkZO;oLFkk esa dzkafrdkjh ifjorZu fd;s gSaA

lks;kchu de varjky (90&110 fnu) dh Qly gksus ds dkj.k Qly&pdz esa vPNh rjg ls lekfgr gks tkrh gSA  xzafFkdqy dh Qly gksus ds dkj.k 60&100 fd-xzk-@gS- okrkoj.k dh u=tu dks e`nk esa fLFkj djrh gSA  varZorhZ; Qly mRiknu ds fy, ,d mi;qDr Qly gS D;ksafd ;g lg&Qly ds lkFk o`f) dkjdksa ds fy, izfrLi/kkZ ugha djrh gSA

fdLeksa dk p;u     

fofo/k okrkoj.kksa esa vf/kd mit nsus okyh fdLeksa dk p;u djuk pkfg,A lkFk gh fdLe dh dhVksa] O;kf/k;ksa] lw[kk] yo.krk vkSj Qfy;ksa ds fc[kjko dh izfrjks/kdrk vf/kd gksuh pkfg,A  fdLe esa izksVhu o olk dh ek=k vf/kd rFkk vEy] fcuh xa/k vkSj ykbiksfDlftusT+k ,Utkbe dh ek=k de gksuh pkfg,A

cM+s {ks= esa mRiknu esa fLFkjrk ds fy, ;g t:jh gS fd 3&4 fdLeksa dk p;u fd;k tk;sA  blls cqokbZ] dVkbZ o vU; lL; fdz;kvksa ds fy, vkil esa izfrLi/kkZ ugha gksrh gS vkSj Qly dk izca/ku mfpr rjg laHko gks ikrk gSA  dhVksa o O;kf/k;ksa dk izdksi Hkh de gksrk gSA

e`nk %

lks;kchu lHkh izdkj dh e`nkvksa esa (vfrvEyh; o {kkjh; e`nkvksa dks NksM+dj) iSnk dh tk ldrh gSA  e`nk esa vPNk ty fudkl gksuk pkfg, rFkk dkcZfud inkFkZ dh ek=k Hkh vPNh gksuh pkfg,A

[ksr dh rS;kjh %

jch dh Qly dkVus ds ckn] [ksr dh xgjh tqrkbZ dj e`nk dks [kqyk NksM+ nsuk pkfg,A  rst /kwi ls e`nk rkieku c<+us ls [kjirokj] dhV o O;kf/k ds fu;a=.k esa lgk;rk feyrh gSA  lkFk gh o"kkZ dk ty vf/kd ek=k esa lafpr gksrk gSA  [ksr dh vPNh rS;kjh ds fy, ,d xgjh tqrkbZ vkSj 2&3 ckj gSjks pykdj [ksr vPNk rS;kj fd;k tkrk gSA

cqokbZ %

cqokbZ dk le; %

lkekU;r;k ls lks;kchu [kjhQ ekSle dh Qly gS ysfdu bls nf{k.kh Hkkjr esa jch@xehZ ds ekSle esa Hkh mxk;k tk ldrk gSA  cqokbZ dk le; og mi;qDr gksrk gS ftl le; vadqj.k vf/kd vkSj yEck dkf;d o`f) dky feyrk gSA  ekulwu ls igys iysok nsdj cqokbZ djus ds fy, twu e/; rFkk ekulwu ds lkFk cqokbZ ds fy, twu ds vafre lIrkg ls tqykbZ ds izFke lIrkg dk le; mi;qDr gksrk gSA

cht vadqj.k ijh{k.k %

lks;kchu ds cht dh vadqj.k {kerk dbZ dkjdksa ls izHkkfor gksrh gSA  blfy, mi;qDr vadqj.k o izfr gsDVs;j ikS/k la[;k ds fy, vadqj.k ijh{k.k djuk mfpr jgrk gSA  blds fy, 10x10 ehVj dh D;kjh flapkbZ dj rS;kj dj ysaA  drkjksa esa 45 lsa-eh- dh nwjh ij cht cks;sa rFkk vadqj.k ds ckn LoLFk ikS/kksa dks fxusA  ;fn 4000 ls vf/kd ikS/ks vadqfjr gksa rks cht mRre gSaA  vadqj.k {kerk dk ijh{k.k Fkkyh esa xhys v[kckj ij cht mxkdj vFkok xhys FkSys ij cht mxkdj Hkh fd;k tk ldrk gSA

ikS/k la[;k ,oa nwjh %

fdlh Hkh Qly dh vf/kd mit ysus ds fy, ;g t:jh gS fd mldh mi;qDr ikS/k la[;k [ksr esa cuh jgsA  lks;kchu ds 4&6 yk[k ikS/ks@gs- rd mi;qDr mRiknu nsrs gSaA oSls 4-5 yk[k ikS/ks@gs- vf/kd mi;qDr ik;s x;s gSaA  nsjh ls cqokbZ ij 6 yk[k ikS/ks@gs- mi;qDr jgrs gSaA

lkekU;r;k lks;kchu dh cqokbZ 30&45 lsa-eh- dh nwjh ij drkjksa esa djuh pkfg, ysfdu de nwjh (30 lsa-eh-) ij dh xbZ cqokbZ vf/kd mi;qDr ik;h x;h gSA

cqokbZ dk rjhdk ,oa xgjkbZ %

lks;kchu dh cqokbZ drkjksa esa dh tkrh gS blds fy, lhM fMz~y ;k nqQu@frQu dke esa fy;k tkrk gSA  cM+s {ks= esa cqokbZ ds fy, mi;qDr lks;kchu IykUVj dk mi;ksx fd;k tk ldrk gSA  lks;kchu esa bihft;y vadqj.k gksus dh otg ls v/kkschti=k{k cht i=ksa dks Hkwfe dh lrg ls mij pki cukdj ys vkrk gSA  blfy, vf/kd xgjkbZ ij cht dh cqokbZ djus ij v/kkschti=k{k Hkwfe dh lrg ls mij ugha vk ikrk gS vkSj vadqj.k ugha gks ikrk gSA  vr% lks;kchu dh cqokbZ] mfpr xgjkbZ ij 3&4 lsa-eh- ij djuh pkfg,A  ue o Hkkjh e`nkvksa esa xgjkbZ de vkSj lw[kh o gYdh e`nkvksa esa xgjkbZ vf/kd j[kuh pkfg,A

cht nj %

cht nj cht ds Hkkj ,oa vadqj.k {kerk ij fuHkZj djrh gS ysfdu lkekU;r;k ls 75 fd-xzk-@gs- cht i;kZIr jgrk gSA

chtksipkj %

cht dks igys ^Fkkbje* ,oa ^dkcZuMsfte* (1%1) 3-0 xzke@fd-xzk- dh nj ls mipkfjr djuk pkfg,A  bu dodukf'k;ksa ls mipkfjr cht dks Nk;k esa lw[kkus ds i'pkr~ ^jkbtksfc;e dYpj* ls 5 xzke@fd-xzk- cht o ^ih-,l-ch- dYpj* ls Hkh 5 xzke@fd-xzk- cht dh nj ls mipkfjr dj Nk;k esa lw[kk dj mi;ksx djuk pkfg,A  u;s {ks=ksa esa lks;kchu dh dk'r 'kq: djus ij tSfod [kkn dh 2&3 xquk ek=k ls chtksipkj djuk pkfg,A

vUrZorhZ; Qly %

lks;kchu dks varZorhZ; Qly ds :i esa lQyrkiwoZd mxk;k tk ldrk gS D;ksafd ;g lg&Qly ls iks"kd rRoksa] ty] izdk'k vkfn ds fy, Li/kkZ ugha djrh gS cfYd bldk fdlh rjg dk [kjkc vlj Hkh ugha gksrk gSA

vflafpr {ks=ksa esa lks;kchu&vjgj dh varZorhZ; Qly lQyrkiwoZd ys ldrs gSa blds fy, 4 % 2 ;k 2 % 2 ds vuqikr esa lks;kchu o vjgj dks 30 lsa-eh- iafDr ls iafDr dh nwjh ij yxkuk lcls vf/kd mi;qDr ,oa ykHknk;d ik;k x;k gSA  vjgj dh tYnh idus okyh fdLesa tSls tokgj&3] tokgj&4] vkbZ-lh-ih-,y- 87] vkbZ-lh-ih-,y- 151] lh&11 vkfn mRre ik;h xbZ gSA  lks;kchu$eDdk @ Tokj @ jkxh @ dikl Hkh ykHknk;d ik;s x;s gSA

vUr%lL;d"kZ.k ,oa [kjirokj izca/ku %

,d Mksjk 25&30 fnu cqokbZ ds ckn djus ls [kjirokj fu;a=.k ds lkFk Hkwfe dh n'kk esa lq/kkj gksus ls Qly o`f) ij vPNk izHkko iM+rk gSA  lks;kchu esa cqokbZ esa ,d eghus ckn rd [kjirokjksa dks teus ugha nsuk pkfg, blds fy, fuEu [kjirokjukf'k;ksa dk iz;ksx fd;k tk ldrk gS &

(1) Q~ywDyksjsyhu       % 1 fd-xzk-@gs- cqokbZ ds iwoZ e`nk esa feykosa

(2) ,ykDyksj 50 bZ-lh- % 2 fd-xzk-@gs- cqokbZ ds rqjar ckn

(3) ,ykDyksj 10 th- % 2 fd-xzk-l-r-@gs- cqokbZ ds rqjar ckn

(4) Vz~kbZQ~ywjsyhu      % 1 fd-xzk-@gs- cqokbZ ds iwoZ e`nk esa feykosa

(5) esVkyksDyksj      % 1 fd-xzk-l-r-@gs- cqokbZ ds rqjar ckn

(6) Dykseks>ksu       % 1 fd-xzk-l-r-@gs- cqokbZ ds rqjar ckn

(7) bek>srkis;j    % 100 xzk- lfdz; rRo izfr gsDVs;j cqokbZ ds 15&20 fnu ds chp

ty izca/ku %

lks;kchu cht dks vPNs vadqj.k ds fy, mls yxHkx mlds otu dk 50 izfr'kr ty dh vko';drk gksrh gSA  lks;kchu dks yxHkx 25&30 izfr'kr ty dh vko';drk Qwy vkus ds igys jgrh gS tcfd 70&75 izfr'kr ty dh vko';drk mls ckn (tufud voLFkkvksa)s jgrh gSA  dqy ty vko';drk dk yxHkx 43 izfr'kr Hkkx Qyh Hkjus dh voLFkk esa dke vkrk gSA  Qwy vkus ls Qyh cuus rd vf/kdre nSfud ty vko';drk nj 7-4 fe-eh- rFkk Qyh Hkjus dh voLFkk esa 7-0 fe-eh- gksrh gSA

[kjhQ ekSle esa mfpr le; ij o"kkZ u gksus ij ;k o"kkZ dk forj.k mfpr u gksus ij ;k flrEcj ekg esa o"kkZ dk varjky vf/kd gksus ij lks;kchu esa flapkbZ dh vko';drk iM+rh gSA  cqokbZ ls igys flapkbZ ds vykok] lks;kchu dks 2 flapkbZ dh vko';drk Qwy cuus o Qyh Hkjus dh voLFkk ij iM+rh gSA  lks;kchu dh mit ij lcls vf/kd foijhr izHkko] Qyh Hkjus dh voLFkk ij ty dh deh ls iM+rk gS vkSj fQj Qwy cuus dh voLFkk ijA  blfy, bu nksuksa voLFkkvksa ij e`nk esa ueh dh deh ugha gksuh pkfg,A

dVkbZ ,oa xgkbZ %

Qfy;ksa ds idus dh mfpr voLFkk ij (Qfy;ksa dk jax cnyus ij ;k gjkiu iw.kZr;k lekIr gksus ij) dVkbZ djuh pkfg,A  vU;Fkk Qfy;ksa ds pVdus ij nkus fc[kjus ls dkQh gkfu gksrh gSA  dVkbZ ds le; chtksa esa mi;qDr ueh dh ek=k 14&16 izfr'kr gksuh pkfg,A

Qly dks 2&3 fnu rd lw[kkdj Fkzs'kj ls /kheh xfr (400&500 vkj-ih-,e-) ij xgkbZ djuh pkfg,A  ;fn cht esa ueh 13 izfr'kr gks rks xgkbZ 300&400 vkj-ih-,e- ij djuh pkfg,A  xgkbZ ds le; bl ckr dk /;ku j[ksa fd cht dk fNydk u mrjs vkSj cht esa njkj u iM+sA

Hk.Mkj.k %

xgkbZ ds ckn cht dks /kwi esa vPNk lw[kk dj Hk.Mkj.k djuk pkfg,A  Hk.Mkj x`g BaMk o goknkj gksuk pkfg,A  Hk.Mkj.k esa 12&15 fMxzh lsa- rkieku o 65&70 izfr'kr vkisf{kd vknzZrk mi;qDr jgrh gSA  cht dks cksfj;ksa esa Hkj dj 4&5 cksfj;ksa ls T;knk ,d ds mij ,d ugha j[kuk pkfg,A  Hk.Mkj.k ds le; cht esa ueh yxHkx 10 izfr'kr ;k de gksuh pkfg,A  cht ds cksjksa dks mpkbZ ls ugha iVduk pkfg,A  blls cht dh vadqj.k {kerk ij foijhr izHkko iM+rk gSA